Πώς δημιουργήθηκε η Μυστική Δοξασία

Το άρθρο αυτό πρωτοδημοσιεύτηκε στο Theosophist τον Μάϊο του 1988

 “Είναι ένα πολύ παράξενο βιβλίο, είπα μάλιστα στον καθηγητή Χάιζενμπεργκ, συνάδελφό μου φυσικό, να πάρει ένα αντίτυπο και να το έχει στο γραφείο του. Τον παρότρυνα να το μελετά όταν δυσκολεύεται με κάποιο πρόβλημα. Η παραδοξότητα αυτού του βιβλίου μπορεί να τον ξεκουράσει ή ίσως να τον εμπνεύσει... Για παράδειγμα, να κάτι που είπε η Ε.Π.Μ. που μου κίνησε την περιέργεια και εκπλήσσομαι για το πόσο στενή σχέση έχει με τη σύγχρονη φυσική:

“Αυτό αρκεί για να δείξει πόσο παράλογη είναι η ταυτόχρονη αποδοχή της αδιαιρετότητας και της ελαστικότητας του ατόμου. Το άτομο είναι ελαστικό, άρα το άτομο είναι διαιρετό και πρέπει να αποτελείται από μόρια ή υπο-άτομα. Κι αυτά τα υπο-άτομα; Είτε είναι μη ελαστικά και σε αυτήν την περίπτωση δεν παρουσιάζουν δυναμική σημασία ή είναι επίσης ελαστικά.. Οπότε, και αυτά υπόκεινται σε διαιρετότητα. Κι αυτό ισχύει επ' άπειρον. Όμως, η άπειρη διαιρετότητα των ατόμων ανάγει την ύλη σε απλά κέντρα δύναμης δηλαδή αποκλείει την πιθανότητα αντίληψης της ύλης σαν ένα αντικειμενικό υλικό”.

Υπάρχουν πολλές σημαντικές διατυπώσεις που έχει κάνει που τις βρίσκω ενδιαφέρουσες”.

                                                                       Άλμπερτ Αϊνστάιν για τη “Μυστική Δοξασία”, 1935

 

Οι περισσότεροι Θεόσοφοι γνωρίζουν ότι η “Μυστική Δοξασία”, το μέγα έργο της Ε.Π.Μπλαβάτσκυ, εκδόθηκε το 1888. Γνωρίζουν, επίσης, τις θεωρίες της ευρύτατης κοσμογένεσης και ανθρωπογένεσης που περιέχει, αλλά τα γεγονότα που πλαισίωσαν τη δημιουργία του βιβλίου δεν είναι τόσο γνωστά. Κατά καλή τύχη, διασώθηκαν αρκετές αφηγήσεις αυτοπτών μαρτύρων κι έτσι είμαστε σε θέση να αναπαραστήσουμε τη συγκεκριμένη περίοδο. Η πιο γοητευτική και λεπτομερής από αυτές τις αφηγήσεις προέρχεται από το βιβλίο της Κόμισας Βαχτμάιστερ “Αναμνήσεις από την Ε.Π. Μπλαβάτσκυ και την “Μυστική Δοξασία”, που εκδόθηκε το 1893 μετά τον θάνατο της Ε.Π.Μ. και επανεκδόθηκε από τις εκδόσεις Quest Books.

Η ξανθιά, γαλανομάτα Κόμισα, με καταγωγή από την παλαιά γαλλική οικογένεια των Μπουρντέλ ντε Μονζικόν (Bourdel de Montjucon), ήταν μια γυναίκα με πολλές κοινωνικές σχέσεις. Πατέρας της ήταν ο Μαρκήσιος ντε Μπουρντέλ. Η ίδια γεννήθηκε στη Φλωρεντία της Ιταλίας στις 28 Μαρτίου 1838. Το 1863 παντρεύτηκε τον ξάδελφό της, Κόμη Καρλ Βαχτμάιστερ, που είχε τοποθετηθεί τότε στη βασιλική Αυλή της Μεγάλης Βρετανίας στο Λονδίνο ως πρεσβευτής Σουηδίας και Νορβηγίας. Μετά έζησαν στην Κοπεγχάγη όπου (ο σύζυγός της) υπηρέτησε ως πρεσβευτής στη Δανέζικη Αυλή και στη Στοκχόλμη όπου διορίστηκε υπουργός εξωτερικών. Μετά τον θάνατό του το 1871, η Κόμισα ανέπτυξε ενδιαφέρον για τον πνευματισμό. Αλλά όπως συνέβη κατά την πρώτη περίοδο της Θεοσοφικής Εταιρείας με πολλά μέλη που έφεραν τίτλους ευγενείας – τον Κόμη του Κρόφορντ και Μπαλκάρες (Crawford and Balcarres), τον Βαρόνο Σπενταλιέρι (Spedalieri), την Δούκισα ντε Πομάρ (de Pomar) – το ενδιαφέρον της για τον πνευματισμό σύντομα εξελίχθηκε σε ενδιαφέρον για τον αποκρυφισμό. Έχοντας διαβάσει το “Αποκαλυμμένη Ίσις” θέλησε να γίνει, το 1880, μέλος της Βρετανικής Θεοσοφικής Εταιρείας. [1]

Ήταν αρχές Απριλίου του 1884, στο Λονδρέζικο σπίτι του δημοφιλούς θεόσοφου συγγραφέα Α.Π.Σίνετ, όταν η Κόμισα Βαχτμάιστερ συνάντησε για πρώτη φορά την Ε.Π.Μ. που είχε έρθει για λίγο από το Παρίσι με αφορμή τις εκλογές της Θεοσοφικής Εταιρείας της Στοάς του Λονδίνου. Αργότερα εκείνη την άνοιξη, η Κόμισα είδε την Κυρία Μπλαβάτσκυ στον πύργο του Κόμη και της Κόμισας ντ' Αντεμάρ (d' Adhemar) στο Enghiem της Γαλλίας προτού επιστρέψει στη Σουηδία. Τότε της είπε η Ε.Π.Μ. ότι “πριν περάσουν δύο χρόνια θα αφιερώσω τη ζωή μου αποκλειστικά στη Θεοσοφία” [2] πράγμα που εκείνη την εποχή, λέει, θεωρούσε ότι ήταν τελείως αδύνατο να συμβεί.

Όταν η Κόμισα Βαχτμάιστερ ξανασυναντήθηκε με την Ε.Π.Μ., στις αρχές Δεκεμβρίου του 1885, η κατάσταση ήταν πολύ διαφορετική σε σύγκριση με τις λαμπερές δεξιώσεις του Λονδίνου και του Παρισιού η κορύφωση των οποίων ήταν ένα αποχαιρετιστήριο γκαλά για τον Συνταγματάρχη Όλκοτ και την Κυρία Μπλαβάτσκυ στο Prince's Hall του Λονδίνου στις 21 Ιουλίου του 1884, όπου παραβρέθηκαν με κάθε επισημότητα 500 καλεσμένοι. “Αυτό δεν είναι ζωή” είχε γράψει τότε η Ε.Π.Μ. στην αδερφή της Βέρα “αλλά ένα είδος τρελής φασαρίας από το πρωί ως το βράδυ. Όλη μέρα επισκέπτες, δείπνα, και συναντήσεις κάθε μέρα.” [3] Τώρα όμως πια η Ε.Π.Μ., η ηγέτιδα της Θεοσοφίας, είχε πέσει σε δυσμένεια, “μόνη κι έρημη, εγκαταλελειμμένη από όλους”. Στα τεύχη Σεπτεμβρίου και Οκτωβρίου του 1884 του Madras Christian College Magazine είχαν δημοσιευτεί επιστολές αποδιδόμενες σ' αυτήν, οι οποίες έμοιαζαν να θέτουν σε σοβαρό κίνδυνο τα φαινόμενά της, ένα κίνδυνο που ενίσχυσε τόσο το γεγονός ότι δεν κατήγγειλε τα εις βάρος της λιβελογραφήματα όσο και η ξαφνική αναχώρησή της από την Ινδία για την Ευρώπη τον Μάρτιο του 1885. Η νεοσύστατη Εταιρεία Ψυχικών Ερευνών του Λονδίνου είχε στείλει έναν εκπρόσωπο για να ερευνήσει το ζήτημα, ενώ η αναφορά του, που επρόκειτο σύντομα να δημοσιοποιηθεί, πιστευόταν γενικά ότι ήταν δυσμενής. [4]

Η Κόμισα είχε την πρόθεση να περάσει τον χειμώνα 1885-86 στην Ιταλία και, καθ' οδόν, είχε σταματήσει στο Έλμπερφελντ της Γερμανίας, στο σπίτι μιας φίλης-μέλους της Θ.Ε. και μαθήτριας του αποκρυφισμού, της Μαρί Γκέμπχαρντ. Η Κα Γκέμπχαρντ, που ήταν παλαιότερα μια από τους πολύ λίγους ιδιωτικούς μαθητές του Γάλλου Καμπαλιστή Eliphas Levi παρότρυνε την φιλοξενουμένη της να δει την Ε.Π.Μ. που βρισκόταν στο κοντινό Wurzburg. Η απάντηση της Κας Μπλαβάτσκυ ήταν ευγενικά αρνητική με το πρόσχημα ότι δεν είχε χώρο και χρόνο για να δέχεται επισκέψεις γιατί ήταν απασχολημένη με τη συγγραφή της “Μυστικής Δοξασίας”. Καθώς όμως η Κόμισα ετοιμαζόταν να φύγει για τη Ρώμη κι ενώ η άμαξα την περίμενε στην είσοδο, έφτασε ένα τηλεγράφημα που της έλεγε: “Ελάτε αμέσως στο Wurzburg -σας χρειάζομαι επειγόντως – Μπλαβάτσκυ”. [5]

 Εξαιτίας των φημών που κυκλοφορούσαν εις βάρος της Μπλαβάτσκυ, ότι δηλαδή είχε εξαπατήσει και παραπλανήσει το κοινό, η Κόμισα Βαχτμάιστερ λέει πως, φτάνοντας εκείνο το απόγευμα, δεν μπορούσε παρά να νοιώθει επιφυλακτική καθώς ανέβαινε την σκάλα της κατοικίας στον αριθμό 6 της οδού Λουντβιγκστράσε στο Wurzburg. Βρήκε μια δυστυχισμένη 54χρονη γυναίκα πολύ στενοχωρημένη από τις προσβολές και την καχυποψία που είχε αντιμετωπίσει, η οποία της είπε αμήχανα ότι δεν την είχε καλέσει αρχικά γιατί η στενότητα του χώρου του διαμερίσματός της - βασικά μια κρεβατοκάμαρα, μια τραπεζαρία, ένα καθιστικό συν τον χώρο της υπηρεσίας - δεν θα ικανοποιούσε κάποιον του κοινωνικού επιπέδου της καλεσμένης της.

Η Κόμισα Βαχτμάιστερ πρέπει να ήταν πολύ ανεπιτήδευτος άνθρωπος γιατί έμεινε με την κυρία Μπλαβάτσκυ για τους επόμενους πέντε μήνες. Αγόρασαν ένα διαχωριστικό μοιράζοντας στα δύο την κρεβατοκάμαρα έτσι ώστε να έχει η καθεμιά το δικό της χώρο. Στις 6 το πρωί η Ελβετίδα υπηρέτριά τους, Λουίζ, έφερνε ένα φλυτζάνι καφέ στην Ε.Π.Μ. που σηκωνόταν τότε, ντυνόταν και, ήδη στις 7, βρισκόταν καθισμένη στο γραφείο της. Έπαιρναν το πρωινό στις 8 οπότε και διάβαζε η Κυρία Μπλαβάτσκυ την ημερήσια αλληλογραφία και μετά επέστρεφε στο γράψιμό της. Το κυρίως γεύμα τους σερβιριζόταν στη 1 μ.μ. αλλά όταν η Κόμισα χτύπαγε το κουδούνι, μερικές φορές η Ε.Π.Μ. έκανε ώρες να εμφανιστεί ανάλογα με το πόσο καλά πήγαινε το γράψιμό της. Τέλος στις 7 το άφηνε κατά μέρος και μετά το τσάι οι δυό τους συνήθιζαν να περνάνε “ένα ευχάριστο βράδυ μαζί”, η Ε.Π.Μ. διασκέδαζε παίζοντας πασιέντζες ενώ η Κόμισα της διάβαζε αποσπάσματα και άρθρα από τις εφημερίδες της ημέρας. Κατά τις 9 η Ε.Π.Μ. ξάπλωνε στο κρεβάτι της όπου συνήθιζε να διαβάζει ρωσικές εφημερίδες μέχρι αργά τη νύχτα.

Λίγοι ήταν οι επισκέπτες τους αυτή την περίοδο, η κανονικότητα των ημερών τους διακοπτόταν μόνο από την εβδομαδιαία επίσκεψη του γιατρού της Ε.Π.Μ. που έμενε συνήθως μια ώρα και καμιά φορά από την εμφάνιση του ιδιοκτήτη της κατοικίας. Η Ε.Π.Μ.περνούσε τον περισσότερο χρόνο της δουλεύοντας στο νέο της βιβλίο που είχε διαφημιστεί στο “Journal” της Εταιρείας στις αρχές του 1884 ως “μια νέα εκδοχή του “Αποκαλυμμένη Ίσις” με νέα διευθέτηση της ύλης, μακροσκελείς και σημαντικές προσθήκες, άφθονες σημειώσεις και σχόλια”. Το έργο όμως προχωρούσε με αργό ρυθμό. Είχε γίνει μια απόπειρα ομαδοποίησης των θεμάτων στη διάρκεια της Ευρωπαϊκής περιοδείας της Ε.Π.Μ. το 1884 και πριν από τον ερχομό της Κόμισας η Ε.Π.Μ. είχε καταφέρει να συναρμολογήσει μερικά κεφάλαια.

Όμοια με την μαρτυρία του Συντ. Όλκοτ για το πώς έγραφε η Ε.Π.Μ. το “Αποκαλυμμένη Ίσις” και της Άνι Μπέζαντ για τη συγγραφή της “Φωνής της Σιγής”, η Κόμισα Βαχτμάιστερ περιγράφει κι αυτή την Ε.Π.Μ. να μπορεί να κάθεται με τις ώρες να γράφει αδιάκοπα και να σταματάει μόνο για να κοιτάζει στο κενό. Η Ε.Π.Μ. εξηγούσε την τεχνική της λέγοντας ότι ήταν ικανή “να δημιουργώ αυτό που μπορώ μόνο να το περιγράψω σαν ένα είδος κενού αέρος μπροστά μου όπου εστιάζω τη ματιά και τη θέλησή μου ενώ σύντομα σκηνές, η μια σκηνή μετά την άλλη, περνούν μπροστά μου σαν διαδοχικές εικόνες ενός οράματος ή εάν χρειάζομαι μια αναφορά ή πληροφορία από κάποιο βιβλίο προσηλώνω τον νου μου σ' αυτό και το αστρικό του ανάτυπο φανερώνεται και τότε παίρνω απ' αυτό εκείνο που χρειάζομαι. Όσο πιο απόλυτα ελεύθερος είναι ο νους μου από αποσπάσεις και ενοχλήσεις, τόσο πιο ενεργητικός και προσηλωμένος είναι, τόσο πιο εύκολα μπορώ να το κάνω αυτό”. [6]

Όμως η γαλήνια ατμόσφαιρα που είχε κατορθώσει να δημιουργήσει η Κόμισα απαλλάσσοντας την Ε.Π.Μ. από τις έγνοιες της καθημερινής λειτουργίας της κατοικίας έμελλε σύντομα να γκρεμιστεί με τον πιο δραματικό τρόπο. Την παραμονή της Πρωτοχρονιάς του 1885, ένα μέλος της Γερμανικής Θ.Ε., ο Καθηγητής Σελίν εμφανίστηκε με την δημοσιευμένη πλέον αναφορά που είχε συντάξει ο Ρίτσαρντ Χόντγκσον για λογαριασμό της Εταιρείας Ψυχικών Ερευνών σχετικά με τα θεοσοφικά φαινόμενα, αναφορά στην οποία η Επιτροπή είχε κρίνει την Ε.Π.Μπ. άξια να μνημονεύεται μονίμως σαν “έναν από τους πιο πετυχημένους, πολυμήχανους και ενδιαφέροντες απατεώνες στην ιστορία” [7] και όπου ο Χόντγκσον είχε προσθέσει το δικό του συμπέρασμα ότι όλα αυτά τα είχε κάνει σαν προκάλυμμα της ιδιότητας της, της κατασκόπου της Ρωσίας!

“Ποτέ δεν θα ξεχάσω εκείνη τη μέραγράφει η Κόμισα στις “Αναμνήσεις” της, “ούτε και το βλέμμα απελπισίας, άδειο και παγωμένο, που μου έριξε [η Ε.Π.Μ.] όταν μπήκα στο καθιστικό της και την βρήκα να κρατάει ανοιχτό το βιβλίο της”. Μέσα στην ένταση της στιγμής η Ε. Π. Μ. γύρισε προς το μέρος της φωνάζοντας “Γιατί δεν φεύγετε; Γιατί δεν με εγκαταλείπετε; Είστε Κόμισα, δεν είναι δυνατόν να μένετε εδώ με μια κατεστραμμένη γυναίκα, με μια γυναίκα που την περιφρονεί όλος ο κόσμος, μια γυναίκα που θα την δείχνουν με το δάχτυλο παντού σαν κατεργάρη και απατεώνα. Φύγετε προτού λερωθείτε από την ντροπή μου”.[8]

Η Κόμισα δεν έφυγε. Αντίθετα, παρέμεινε όχι μόνο μέχρι να περάσει η κρίση αλλά μέχρι τον θάνατο της Ε.Π.Μ. το 1891. Η παρουσία της συνετέλεσε πολύ στο να ανακουφίσει τη δυστυχία της Ε.Π.Μ. και η προσωπική της ακεραιότητα πρέπει να ληφθεί υπόψιν για το πώς αργότερα η Λονδρέζικη κοινωνία επηρεάστηκε ώστε να αποδεχτεί την Ε.Π.Μ. Αυτό είναι κάτι που η ίδια η Ε.Π.Μ. αναγνώριζε γιατί γράφοντας σε ένα μέλος της ΘΕ στην Ινδία, λέει: “Η χήρα του Σουηδού πρέσβη στο Λονδίνο, που παλιά επισκεπτόταν τη Βασίλισσα οποιαδήποτε ώρα ήθελε, μια γυναίκα που είναι γνωστή επί 20 χρόνια στους κύκλους της υψηλής κοινωνίας, με άμεμπτο όνομα, μια γυναίκα που δεν είπε ποτέ ψέμα στη ζωή της, δεν είναι δυνατόν να χαραμίσει τη φήμη της, τους φίλους και τη θέση της για να γίνει ο πιο αφοσιωμένος υπέρμαχος μιας Ε.Π.Μ., εάν δεν υπήρχε σοβαρός λόγος σ' αυτή την υπόθεση”.[9].

Ωστόσο, πέρασαν δύσκολα όπως μαρτυρούν οι επιστολές της Κόμισας Βαχτμάιστερ προς τον Α. Π. Σίνετ που βρισκόταν στο Λονδίνο. “Περάσαμε μια τρομερή μέρα και η Γηραιά Κυρία ήθελε να φύγουμε αμέσως για το Λονδίνο” του έγραψε το απόγευμα της 1ης Ιανουαρίου του 1886. [10] Η Κόμισα κατάφερε τελικά να ηρεμήσει την Ε.Π.Μπ. που ήθελε να γράψει γράμματα προς κάθε εμπλεκόμενο για να εκφράσει τη διαμαρτυρία και την αγανάκτησή της και που με τέτοια αναστάτωση οι καρδιακοί της παλμοί αυξήθηκαν τόσο ώστε να χρειαστεί να πάρει φάρμακα για την ταχυκαρδία. Τις επόμενες μέρες ακολούθησαν αγενή γράμματα και παραιτήσεις καθώς γινόταν γνωστό το περιεχόμενο της Αναφοράς των Ψυχικών Ερευνών μέχρις ότου, λέει η Κόμισα, “έσφιγγε η καρδιά μου κάθε πρωί όταν χτύπαγε ο ταχυδρόμος το κουδούνι, στην σκέψη νέων προσβολών που σίγουρα θα περιείχαν τα γράμματα”. [11]

Περνάμε απαίσια εδώ”, έγραψε στον Σίνετ στις 4 Ιανουαρίου. “Νόμιζα πως η Κυρία θα πάθαινε αποπληξία – αλλά ευτυχώς μια επίμονη διάρροια την έσωσε, πόσο, όμως, με κουράζει όλο αυτό”. [12]. Η Κόμισα γράφει πόσο η Ε.Π.Μ. “ένοιωθε εγκαταλελειμμένη από όλους εκείνους που είχαν τάχα επιδείξει τέτοια αφοσίωση γι' αυτήν. Όπως είπε η καημένη μια μέρα “Αν υπήρχε έστω ένας άνθρωπος που θα είχε το κουράγιο να βγει μπροστά και να με υπερασπιστεί όπως θα υπερασπιζόταν την ίδια του τη μάνα , αν δεχόταν μια τόσο χυδαία επίθεση, όλο το ρεύμα της Θεοσοφικής Εταιρείας θα άλλαζε”. Ήταν μια κρίσιμη στιγμή για την Εταιρεία και η Ε.Π.Μ. είχε μείνει μόνη της να αγωνιά και να απελπίζεται. [13].

Μέσα απ' αυτή την κρίσιμη δοκιμαστική περίοδο προέκυψε ο πυρήνας της “Μυστικής Δοξασίας” όπως την ξέρουμε. Το βιβλίο δεν θα ήταν πια απλώς ανασκόπηση του προγενέστερου έργου αλλά κάτι που η Ε.Π.Μ. ένοιωθε ότι θα λειτουργούσε ως δικαίωσή της, σαν μια απάντηση στις εναντίον της κατηγορίες. Μ' αυτό το πνεύμα έγραψε στις 6 Ιανουαρίου προς τον Πρόεδρο της Εταιρείας:
Η “Μυστική Δοξασία” είναι εντελώς καινούρια. Δεν θα περιέχει 20 σελίδες αποσπασμάτων από το “Ίσις”. Νέο υλικό, αποκρυφιστικές εξηγήσεις – εξηγήσεις για το σύνολο του Ινδουιστικού Πανθέου βασισμένες σε εξωτερικού περιεχομένου μεταφράσεις (για να μπορούν εύκολα να εξακριβωθούν) που έχουν επίσης εξηγηθεί από εσωτερική άποψη αποδεικνύοντας ότι ο Χριστιανισμός και κάθε άλλη θρησκεία έχουν πάρει δόγματα από την αρχαιότατη θρησκεία της Ινδίας....Σε 4 Μέρη – Αρχαϊκή, Αρχαία, Μεσαιωνική και Σύγχρονη Περίοδο. Κάθε Μέρος με 12 κεφάλαια, με Παραρτήματα και Ευρετήριο όρων στο τέλος. Η Κόμισα είναι εδώ, βλέπει και μόνη της ότι δεν έχω σχεδόν κανένα βιβλίο. Ο Δάσκαλος και ο Κασμίρι μου υπαγορεύουν καθείς με τη σειρά του. Εκείνη αντιγράφει τα πάντα. Αυτή θα είναι η δικαίωσή μου, αυτό σου λέω μόνο”. [14]

Ίσως εδώ να βρίσκεται το μεγάλο μάθημα της συγγραφής της “Μυστικής Δοξασίας”. Έχουμε μπροστά μας κάποιον που ο κόσμος του κατέρρεε γύρω του, που είχε εργαστεί δέκα χρόνια για να βλέπει τώρα την Εταιρεία που είχε βοηθήσει να ιδρυθεί, σχεδόν να καταστρέφεται, κοινωνικά εξοστρακισμένος, αποκλεισμένος και εγκαταλελειμμένος από γνωστούς και φίλους. Πώς αντέδρασε; Τα παράτησε ηττημένη, όπως θα είχαν κάνει πολλοί; Όχι. Αντεπιτέθηκε στους επικριτές της δημιουργώντας ένα βιβλίο που περιείχε μια από τις πληρέστερες περιγραφές της φυσικής και πνευματικής εξέλιξης στον αιώνα της. Ένα βιβλίο που επέζησε πάνω από 100 χρόνια και που διαβάζεται σ' όλο τον κόσμο.

Όταν η Ε.Π.Μ. άρχισε να ξαναγράφει τη “Μυστική Δοξασία” στις αρχές Φεβρουαρίου του 1886, το έκανε με σθεναρή αποφασιστικότητα που θα την συνόδευε τα επόμενα δύο χρόνια και που θα θριάμβευε ακόμα και πάνω στον θάνατο. Μέχρι το τέλος του μήνα είχε ολοκληρώσει 300 μεγάλου μεγέθους σελίδες ενός προκαταρκτικού τόμου που θα έδειχνε “όσα ήσαν γνωστά και στην ιστορία και στη γενικότερη γραμματεία, στους κλασικούς, στις αρχαίες (ειδωλολατρικές) και ιερές ιστορίες – κατά τα 500 χρόνια πριν από τη Χριστιανική εποχή και κατά τα 500 χρόνια που την ακολούθησαν”, για την ύπαρξη μιας “Παγκόσμιας Μυστικής Δοξασίας” και που θα λειτουργούσε ως εισαγωγή στη δική της μετάφραση των Στάντζα των Τζιάν. [15]

Καθώς το ενοίκιο για το διαμέρισμα στο Wurzburg είχε πληρωθεί μόνο για μέχρι τις 15 Απριλίου, η Ε.Π.Μ. αποφάσισε να περάσει τους καλοκαιρινούς μήνες στην Οστάνδη, την παραλιακή πόλη του Βελγίου. Η αδελφή της Βέρα και μια ανηψιά της θα έμεναν μαζί της, δίνοντας την ευκαιρία στην Κόμισα να γυρίσει στη Σουηδία για να τακτοποιήσει δικές της υποθέσεις εκεί. Η Δις Έμιλι Κισλινγκμπέρι, Αγγλίδα και μέλος της Εταιρείας ήδη από το 1876, θα ταξίδευε με την Ε.Π.Μ. μέχρι την Οστάνδη. Όταν όμως έφτασαν στην Κολωνία για να αλλάξουν τραίνο και να ξεκουραστούν για μια μέρα ο Γκούσταβ Γκέμπχαρντ έπεισε την Ε.Π.Μ. να επισκεφτεί για λίγο την οικογένειά του στο Έλμπερφελντ. Εκεί ήταν που γλίστρησε και έπαθε διάστρεμμα στο πόδι της πράγμα που ανέβαλε την αναχώρησή της μέχρι τον Ιούλιο, οπότε την συνόδευσαν η αδελφή της και η ανηψιά της.

Έφτασε στην Οστάνδη στην καρδιά του καλοκαιριού εποχή που τα πάντα ήταν πανάκριβα. Με τη βοήθεια της αδελφής της βρήκε ένα διαμέρισμα πρώτα στο Boulevard Van Isgham 10 και αργότερα στην Rue d' Quest 17 όπου πέρασε τον χειμώνα ενώ η Κόμισα είχε ήδη επιστρέψει. Η καθημερινότητά τους της περιόδου του Wurzburg επαναλήφτηκε, η μονοτονία διακοπτόταν μόνο από μερικούς ακόμη επισκέπτες, την Αγγλίδα οραματίστρια Άννα Κίνγκσφορντ και τον θείο της Έντουαρντ Μέιτλαντ, τον Σίνετ που συγκέντρωνε υλικό για τη βιογραφία της Ε.Π.Μ. που είχε πρόθεση να γράψει, τους Άρθουρ Γκέμπχαρντ και Μοχίνι Τσάτερτζι που “μελετούσαν την Μπαγκαβάτ-Γκιτά” όλη μέρα [16], τον Αιδεσιμώτατο Α Έιτον και τον Κ.Φ.Γκαμποριό από τη Γαλλία.

Ένα αντίγραφο του χειρογράφου από τον τελειωμένο προκαταρκτικό τόμο της “Μυστικής Δοξασίας” δόθηκε στη Μαρί Γκέμπχαρντ με σκοπό να το στείλει στον Συντ. Όλκοτ από το Έλμπερφελντ αλλά εκείνη το κράτησε ένα μήνα οπότε το αντίγραφο έφτασε στα χέρια του στην Ινδία μόλις στις 10 Δεκεμβρίου. Αυτός ο τόμος επρόκειτο να είναι το εισαγωγικό μέρος στην “αυθεντική Μυστική Δοξασία” στον τόμο της Αρχαϊκής Περιόδου με τις 7 στάντζα των Τζιάν και τα σχόλια πάνω σ' αυτές. “Είναι απολύτως απαραίτητο” έλεγε η Ε.Π.Μ. στον Όλκοτ (αναφορικά με το εισαγωγικό μέρος) “αλλιώς αν ξεκινήσουν να διαβάσουν τον τόμο της Αρχαϊκής Περιόδου, θα τρελαθούν πριν καν διαβάσουν πέντε σελίδες τόσο πολύ μεταφυσικές” [17].

Η Κόμισα είχε σταλεί στο Λονδίνο για να φροντίσει κάποια υπόθεση εκεί και η Ε.Π. Μ. πέρασε μόνη της την Πρωτοχρονιά του 1887. “Η 2η επέτειος στην εξορία και για ποιά ενοχή ή για ποιό σφάλμα, ω Θεοί!” έγραψε σε ένα μέλος της Αμερικανικής Εταιρείας. “Αχ, δύσκολο πράγμα να αντέξεις τη ζωή!” [18]. Αυτήν ακριβώς την εποχή είναι που πήρε την εξής σημαντική απόφαση για το μέλλον της: “Είτε θα πρέπει να γυρίσω στην Ινδία για να πεθάνω το φθινόπωρο που έρχεται είτε θα πρέπει να δημιουργήσω από τώρα μέχρι τον επόμενο Νοέμβριο έναν πυρήνα γνήσιων Θεόσοφων, μια δικιά μου σχολή... Μπορώ να μείνω εδώ ή να πάω στην Αγγλία ή να κάνω ό,τι θέλω” εξομολογήθηκε στην Κόμισα Βαχτμάιστερ. [19]

 Ίσως να ήταν απλή σύμπτωση, πάντως μετά την επιστροφή της Κόμισας η Ε.Π.Μ. άρχισε να παίρνει γράμματα από μια μικρή ομάδα μελών της Στοάς του Λονδίνου που εξακολουθούσαν να συναντιούνται τακτικά και που ζητούσαν τη συμβουλή της για το ποιός ήταν ο καλύτερος τρόπος να συνεχίσουν το έργο. Στον Δρ. Άρτσιμπολντ Κάιτλι που με τον θείο του Μπέρτραμ είχαν γίνει μέλη της Εταιρείας το 1884 είχε αναθέσει η συγκεκριμένη ομάδα, προσωπικά να προσκαλέσει την Ε.Π.Μπ. στην Αγγλία για το καλοκαίρι. Μια που το ίδιο διάστημα η Κόμισα Βαχτμάιστερ έπρεπε να γυρίσει στην Σουηδία για να πουλήσει ένα μέρος της εκεί περιουσίας της έτσι ώστε να μπορεί να ζει με την Ε.Π.Μπ. σε μονιμότερη βάση, αποφασίστηκε το ταξίδι για την Αγγλία.

Ως ημέρα αναχώρησης ορίστηκε η 27η Μαρτίου, αλλά στις 17 Μαρτίου η Ε.Π.Μ. χωρίς να έχει άλλα συμπτώματα έχασε τις αισθήσεις της όπως καθόταν στην πολυθρόνα της μετά το δείπνο. Κατόπιν κρυολόγησε και την 5η μέρα της ασθένειάς της ο γιατρός διέγνωσε ουραιμική δηλητηρίαση που οφειλόταν σε νεφρική ανεπάρκεια. Η Κόμισα λέει ότι θορυβήθηκε όταν η Ε.Π.Μ. άρχισε να πέφτει σε “μια βαθειά ληθαργική κατάσταση, κάποια στιγμή φάνηκε να μην έχει επαφή με το περιβάλλον επί ώρες και τίποτα δεν ήταν ικανό να την αφυπνίσει ή να της προκαλέσει το ενδιαφέρον”. [20]

 Η Κυρία Γκέμπχαρντ είχε έρθει από το Έλμπερφελντ για να μπορεί να βρίσκεται πάντα κάποιος με βάρδιες στο πλευρό της Ε.Π.Μ. και μια που ο τοπικός γιατρός δεν ήταν σε θέση να εντοπίσει την αιτία η Κόμισα Βαχτμάιστερ τηλεγράφησε στον Δρ Άστον Έλις, μέλος της ομάδας των Θεόσοφων του Λονδίνου, για να στείλει έναν ειδικό. Ο Δρ Έλις απάντησε ότι θα ερχόταν αμέσως και φτάνοντας σύστησε ένα πρόγραμμα μαλάξεων για να τονωθούν τα παραλυμένα όργανα, πρόγραμμα που το εφάρμοσε τις επόμενες 3 μέρες.

Επειδή δεν προέκυπτε βελτίωση στην κατάσταση της Ε.Π.Μ. η Κα Γκέμπχαρντ πρότεινε να συνταχτεί η διαθήκη της διότι εάν πέθαινε χωρίς να έχει αφήσει διαθήκη σε μια ξένη χώρα δεν θα είχαν τέλος τα μπερδέματα. Έτσι κανόνισαν να έρθει την επομένη ένας δικηγόρος, ο γιατρός και ο Αμερικανός πρόξενος. Κατά τη διάρκεια εκείνης της νυχτερινής αγρύπνιας η Κόμισα λέει: “Με τρόμο άρχισα να νοιώθω την περίεργη αμυδρή οσμή του θανάτου που μερικές φορές προηγείται της απσύνθεσης. Ελάχιστες ήταν οι ελπίδες μου ότι θα μπορούσε να βγάλει τη νύχτα”. [21].

 Η Ε.Π.Μπ ανησυχώντας για την τύχη του χειρογράφου της “Μυστικής Δοξασίας” έδωσε οδηγίες στην Κόμισα να το στείλει στον Συντ. Όλκοτ στο Αντυάρ για να αναλάβει την έκδοσή του. Είπε ότι ήταν ευχαριστημένη που πέθαινε μετά από όσα είχε περάσει τα τελευταία χρόνια. Ύστερα, έχασε την επαφή με το περιβάλλον και καθώς προχωρούσε η νύχτα έμοιαζε να εξασθενεί ώρα με την ώρα. Τέτοια ήταν η ένταση των τελευταίων ημερών που η Κόμισα λέει ότι “ένα κύμα μαύρης απελπισίας” κυρίευσε και την ίδια με αποτέλεσμα να αποκοιμηθεί κι εκείνη.

Το πρωινό φως ήδη έμπαινε στο δωμάτιο όταν η Κόμισα Βαχτμάιστερ άνοιξε τα μάτια της. Η πρώτη της σκέψη ήταν ότι μάλλον θα είχε πεθάνει η Ε.Π.Μ. όσο κοιμόταν. Αντί γι' αυτό βρήκε μια Ε.Π.Μ. ξύπνια και σε εγρήγορση, που της είπε ότι στη διάρκεια της νύχτας της δόθηκε η επιλογή ή να πεθάνει ή να ολοκληρώσει τη “Μυστική Δοξασία”. “Αλλά όταν σκέφτηκα εκείνους τους μαθητές στους οποίους θα μου επιτραπεί να διδάξω μερικά πράγματα και τη Θεοσοφική Εταιρεία, γενικά, που της έχω ήδη δώσει το αίμα της καρδιάς μου, δέχτηκα τη θυσία”. [22].

Μια χαρούμενη ομάδα ήταν αυτό που αντίκρισε ο δικηγόρος ερχόμενος για τη σύνταξη της διαθήκης αργότερα εκείνη την ημέρα. Ο Βέλγος γιατρός έλεγε και ξανάλεγε “Πώς γίνεται αυτό; λογικά θα έπρεπε να είχε πεθάνει, θα έπρεπε να είχε πεθάνει” και ο Αμερικανός Πρόξενος που είχε έρθει ως μάρτυρας έφυγε λέγοντας “Ε, λοιπόν, νομίζω πως φτάνει αυτή η κούραση για μια μελλοθάνατη ” [23] και η μικρή ομάδα έβαλε τα γέλια για όσα είχαν συμβεί εκείνη τη μέρα που ανέτρεψαν την κατάσταση.

Η Κόμισα έμοιαζε τόσο καταπονημένη που η Κα Γκέμπχαρντ της πρότεινε να φύγει αμέσως για τη Σουηδία προσφερόμενη να παραμείνει η ίδια μέχρις ότου οι Κάιτλι έρχονταν να πάρουν την Ε.Π.Μ. στο Λονδίνο. Παρά τον κακό καιρό το πέρασμα στο Ντόβερ έγινε χωρίς κανένα απρόοπτο αν και όλοι νοιάζονταν για την Ε.Π.Μ. που δεν είχε βγει καθόλου από τα ζεστά διαμερίσματά της επί ολόκληρες εβδομάδες. Κατέλυσε μαζί με τη Μέιμπελ Κόλινς, μέλος της ομάδας του Λονδίνου, στο “Μέικοτ”, μια μικρή αγροικία στο Άπερ Νόργουντ, την 1η Μαϊου και πριν καν τελειώσει η μέρα είχε ξαναστρωθεί στη δουλειά με τη “Μυστική Δοξασία”.

Κατά την απουσία της Κόμισας Βαχτμάιστερ στη Σουηδία, όλο το καλοκαίρι του 1887 η διήγηση για τη δημιουργία της “Μυστικής Δοξασίας” συνεχίζεται μέσα από τις περιγραφές δύο νεαρών απόφοιτων του Καίμπριτζ, του Άρτσιμπολντ (1859-1930) και του θείου του Μπέρτραμ Κάιτλι (860-1945). Τέλη Μαϊου ο Μπέρτραμ Κάιτλι έγραψε στον Γ. Κ. Τζατζ, Γενικό Γραμματέα του νεοσυσταθέντος τότε Αμερικανικού Τμήματος και εκδότη της “Ατραπού της Νέας Υόρκης” ότι “η Ε.Π.Μ. είναι αρκετά καλά και συνεχίζει ακατάπαυστα να εργάζεται στη “Μυστική Δοξασία” που είναι εξαιρετικά καλό και είμαι σίγουρος ότι θα σου αρέσει αφάνταστα”. [24]

Λίγο μετά τον ερχομό της στο Μέικοτ η Ε.Π.Μ. έδωσε το χειρόγραφό της, που τώρα ήταν πάνω από ένα μέτρο σε ύψος, στους Κάιτλι, “για να το διαβάσουν, να βάλουν τα σημεία στίξης, να διορθώσουν τα Αγγλικά της, να κάνουν τροποποιήσεις, και γενικά να το επιμεληθούν σαν να ήταν δικό τους”. [25] Εκείνο το καλοκαίρι το πέρασαν “διαβάζοντας, ξαναδιαβάζοντας και αντιγράφοντας”. Η “Μυστική Δοξασία” στην ισχύουσα έκδοσή της ανάγεται σ' αυτή την εποχή γιατί ήταν πρόταση των Κάιτλι “αντί να αποτελείται ο πρώτος τόμος, όπως είχε σκοπό η Ε.Π.Μ., από την ιστορία μερικών μεγάλων αποκρυφιστών, της προτείναμε να ακολουθήσει τη φυσιολογική σειρά παρουσίασης και να αρχίσει με την εξέλιξη του Κόσμου, να προχωρήσει στην εξέλιξη του Ανθρώπου, μετά να συνεχίσει με το ιστορικό μέρος σ' έναν τρίτο τόμο όπου και να ασχοληθεί με μερικούς μεγάλους αποκρυφιστές. Και, τέλος, να μιλήσει για τον Πρακτικό Αποκρυφισμό σε έναν τέταρτο τόμο, αν θα της ήταν ποτέ δυνατόν να γράψει”. [26]

Το υλικό λοιπόν αναδιαρθρώθηκε φέροντας ως επικεφαλίδες την Κοσμογένεση και την Ανθρωπογένεση με τις στάντζα των Τζιάν και με τα σχόλια της να εισάγουν κάθε τόμο, ενώ ακολουθούσαν οι εξηγήσεις του συμβολισμού και των επιστημονικών εννοιών που χρησιμοποιούνταν στο κείμενο. Αυτό που εντυπωσίασε τους Κάιτλι ήταν το γεγονός ότι η Κα Μπλαβάτσκυ δεν διέθετε προσωπική βιβλιοθήκη. Ο Άρτσιμπολντ που είχε κάνει μαζί της το ταξίδι από την Οστάνδη και που την είχε βοηθήσει να αδειάσει τις αποσκευές της, λέει:

Ήξερα πως δεν υπήρχε βιβλιοθήκη για να ανατρέχει και είχα διαπιστώσει ότι τα βιβλία της Ε.Π.Μ. δεν ξεπερνούσαν συνολικά τα 30, αρκετά από τα οποία ήταν λεξικά και έργα που αποτελούνταν από δύο ή και περισσότερους τόμους” [27] Ωστόσο το υπό έκδοση χειρόγραφο, που εκείνοι επιμελήθηκαν, περιείχε αποσπάσματα και αναφορές πάνω από 1.300 βιβλίων. Μόνο για να διασταυρωθούν οι πηγές απασχολήθηκε μια ομάδα ανθρώπων, μεταξύ των οποίων ο Ε. Ντάγκλας Φόσετ, βοηθός συντάκτη του “Ντέιλι Τέλεγκραφ” του Λονδίνου, ο Ρίτσαρντ Χαρτ, μέλος του Αμερικανικού Τμήματος και ο Σ.Λ. Μακγκρέγκορ Μάθερς για τον οποίον έλεγαν ότι τον έβλεπαν συχνά στο Βρετανικό Μουσείο να μελετά προσεκτικά παλαιά αρχεία Καμπαλιστικής παράδοσης.

Παράλληλα με την επιμέλεια της “Μυστικής Δοξασίας” συνέβησαν μερικά γεγονότα που ξαναζωντάνεψαν το θεοσοφικό έργο στην Αγγλία. Η Στοά Μπλαβάτσκυ της Θεοσοφικής Εταιρείας (που ακόμα υφίσταται) ιδρύθηκε στις 19 Μαϊου έχοντας 10 μέλη. Στη δεύτερη συνεδρίαση, μια βδομάδα μετά, αποφασίστηκε να εκδώσουν ένα περιοδικό που θα έκανε τις θεοσοφικές ιδέες προσιτές σε ένα ευρύτερο κοινό και γι' αυτό τον σκοπό ιδρύθηκε η Θεοσοφική Εκδοτική Εταιρεία. Όταν έφτασε η Κόμισα Βαχτμάιστερ στην Αγγλία, τον Αύγουστο, ένα τριώροφο τούβλινο κτήριο είχε ενοικιαστεί στον αριθμ 17 της Λαντσντάουν Ρόουντ στο Λονδίνο για να αποτελέσει το Θεοσοφικό Σπίτι.

Η “Μυστική Δοξασία” επρόκειτο να εκδοθεί από τον Λονδρέζο εκδότη Τζορτζ Ρεντγουέι με την οικονομική συμμετοχή του Α.Π. Σίνετ αλλά μετά από μια διαφωνία πάνω στους όρους του εγχειρήματος ανέλαβε την έκδοση η Θεοσοφική Εκδοτική Εταιρεία και ως ημερομηνία κυκλοφορίας ορίστηκε η 27η Οκτωβρίου. Ένα πρώιμο αντίτυπο του πρώτου τόμου (723 σελίδων) υπάρχει με τη σημείωση του Ρίτσαρντ Χαρτ ότι το παρέλαβε από τον τυπογράφο στην Λαντσντάουν Ρόουντ στις 20 Οκτωβρίου καθώς έφευγε για την Ινδία με τον Συντ. Όλκοτ. Η πρώτη έκδοση από 500 ανοιχτού γκρι χρώματος δεμένα αντίτυπα και με την αφιέρωση “σε όλους τους αληθινούς Θεόσοφους κάθε Χώρας και κάθε Φυλής” εξαντλήθηκε αμέσως, με προορισμό κυρίως συνδρομητές και μια δεύτερη έκδοση κυκλοφόρησε πριν το τέλος της χρονιάς. [28] Με την έκδοση του βιβλίου η Κόμισα Βαχτμάιστερ κλείνει τις “Αναμνήσεις” της με τις λέξεις “η Ε.Π.Μ. ήταν ευτυχισμένη εκείνη την ημέρα”. [29]

Σε σύγκριση με το “Αποκαλυμμένη Ίσις”, η “Μυστική Δοξασία” δεν απασχόλησε τόσο πολύ τον τύπο αν και ο “Θεοσοφιστής” επαναδημοσίευσε σχετικά σημειώματα από πολύ διαφορετικές μεταξύ τους πηγές όπως το Memphis Appeal, το New Orleans Southland και το London Secular Review. Τέτοια ήταν η προκατάληψη κατά του κινήματος εκείνη την εποχή που το Evening Telegram της Νέας Υόρκης δημοσίευσε μια κριτική βασισμένη μόνο στο ενημερωτικό φυλλάδιο που κυκλοφόρησε τέσσερεις μήνες πριν από την πραγματική ημερομηνία κυκλοφορίας του βιβλίου. Το Telegram έγραφε: “Η Κυρία Μπλαβάτσκυ είναι αναμφίβολα ένα φαινόμενο ευφυίας αλλά επειδή έχει την ικανότητα να αναφέρεται στην αρχαία Βραχμανική άγνοια των Βουδιστών και να δίνει στον Έντγουιν Άρνολντ τροφή για σκέψη αυτό δεν αποτελεί απόδειξη πώς ό,τι λέει είναι και αλήθεια....Δέκα λεπτά αφιερωμένα στον Έντισον και στον Νώε Γουέμπστερ θα προσφέρουν πολύ περισσότερα στον πολιτισμό από όλες τις λεπτελίπεπτες ακολασίες των Ινδών ποιητών. Όμως είναι ωραίο να μελετά κανείς την ιστορία και η Κυρία Μπλαβάτσκυ, με τη μόρφωσή της και την υπομονή της ρίχνει το φως από το πνευματώδες σβησμένο φανάρι της στα τερατουργήματα του παρελθόντος. Το βιβλίο της είναι πολύ δουλεμένο και περιεκτικό στο πλαίσιό του και σίγουρα θα διαβαστεί πολύ”. [30]

Ίσως η κριτική που άσκησε τη μεγαλύτερη επιρροή είναι αυτή που δημοσιεύτηκε στη Λονδρέζικη λογοτεχνική Pall Mall Gazette. Οι παρατηρήσεις που γράφει ο ανώνυμος κριτικός στο τέλος του κειμένου του λειτουργούν σαν μια ταιριαστή κατακλείδα στη δημιουργία της “Μυστικής Δοξασίας” και σαν εισαγωγή στο ίδιο το βιβλίο. “Οι απόψεις της Κας Μπλαβάτσκυ μπορεί να μην τύχουν αποδοχής, όμως βασίζονται σε επαρκή γνώση, οξυδέρκεια και ικανότητα να επιβάλουν προσεκτική ακρόαση. Πράγματι η Ανατολή είναι αυτή που, μέσω της Κας Μπλαβάτσκυ, προκαλεί τη Δύση και η Ανατολή δεν έχει κανένα λόγο να ντρέπεται για την υπέρμαχό της.

Το βιβλίο αξίζει να διαβαστεί. Αξίζει να στοχαστεί κάποιος πάνω σ' αυτό. Και κανείς που πιστεύει στην πρόοδο της ανθρωπότητας δεν έχει το δικαίωμα να απορρίψει με περισσή βιασύνη οιανδήποτε συνεισφορά στη γνώση, όσο καινούργια κι αν είναι η μορφή της, οιανδήποτε θεωρία, όσο κι αν είναι παράξενη η άποψή της. Τα άγρια όνειρα μιας γενιάς γίνονται τα στερεότυπα μιας επόμενης γενιάς...”[31]

 

*Ο Δρ Μάικλ Γκόμεζ είναι λόγιος και συγγραφέας Θεοσοφικών θεμάτων. Ζει στην Αμερική. Το παρόν άρθρο πρωτοδημοσιεύτηκε στον “Theosophist” (Μάιος 1988). Το 2013 σηματοδοτεί την 123η επέτειο της “Μυστικής Δοξασίας”.

 

 

Παραπομπές και Σημειώσεις

[1]

Πληροφορίες για την βιογραφία της Κόμισας Βαχτμάιστερ υπάρχουν στο Path, N.Y., Νοεμβρ. 1893, σελ. 246-47 και κάπως πιο εμπεριστατωμένες από τον Boris de Zirkoff στο “Theosophia”, L.A., Φθινοπ. 1957, σ.16. Οι πρώιμες ψυχικές εμπειρίες που είχε η Κόμισα περιγράφονται στην ομιλία της του 1897 με τίτλο “Πνευματισμός υπό το Φως της Θεοσοφίας” που δημοσιεύτηκε από τις εκδόσεις Mercury Pub. Co., San Francisco, 1897. Η Κόμισα υπέβαλε αίτηση μέλους στη Θεοσοφική Εταιρεία του Λονδίνου στις 24 Νοεμβρίου 1880 και εξελέγη στις 5 Δεκεμβρίου.

[2]

Βαχτμάιστερ “Αναμνήσεις από την Ε.Π.Μ. και τη Μυστική Δοξασία”, Θεοσοφική Εκδοτική Εταιρεία, Λονδίνο 1893, επανέκδοση από Quest Books, Wheaton, 1976 σ. 9.

[3]

Η Ε.Π.Μπ. στην Βέρα Ζελιχόβσκυ, Ιούλιος 1884. Περιοδικό “Path της Ν. Υόρκης”, Ιούνιος 1895, σσ. 74-77.

[4]

Για το ιστορικό αυτού του επεισοδίου βλέπε το άρθρο μου “Η Υπόθεση Κουλόμπ, 1884-1984”. Στον “Θεοσοφιστή” Δεκεμβρ. 1984, Ιαν. και Φεβρ. 1985.

[5]

Βαχτμάιστερ “Αναμνήσεις”, σ. 12

[6]

Βαχτμάιστερ, “Αναμνήσεις”, σ. 25

[7]

Αναφορά Εταιρείας Ψυχικών Ερευνών, Πρακτικά 3 (1885): 202

[8]

“Αναμνήσεις”, σ. 18.

[9]

Ε.Π.Μπ. προς τον δικαστή N.D. Khandalavala, 12 Ιουλίου 1888, Αρχεία Θ. Ε. Αντυάρ.

“Ποτέ δεν έλεγε ψέματα συνειδητά”, θυμάται ένα άλλο μέλος του Σπιτιού του Λονδίνου, o James Pryse, “Canadian Theosophist”, 15 Ιουνίου 1932, σ. 126.

[10]

“Γράμματα της Ε. Π.Μπλαβάτσκυ στον Α. Π. Σίνετ (LBS), Γράμμα CXXVI, σ. 270.

[11]

Βαχτμάιστερ “Ευχές για το Νέο Έτος”, The Vahan, Λονδίνο, 1 Ιαν. 1891 και “Theosophical Siftings”, 3:17, σ. 3

[12]

LBS, Γράμμα CXXVII, σ. 272

[13]

Βαχτμάιστερ, “Ε.Π.Μ. και η Παρούσα Κρίση στη Θεοσοφική Εταιρεία”, ιδιωτική έκδοση, Λονδίνο, περί το 1895, σ. 6.

[14]

Στον “Θεοσοφιστή”, Ε.Π.Μ. Centenary Number, Αύγ. 191, σ. 667

[15]

Ε.Π.Μπ. προς Α.Π. Σίνετ, 3 Μαρτίου 1886, LBS, Γράμμα LXXX, σ. 195.

[16]

LBS, Επιστολή XCVII, σ. 217.

[17]

Ε.Π.Μπ. προς Χ. Σ. Ο., 23 Σεπτ. 1886, “The Theosophist”, Μάρτ. 1925, σ. 789.

[18]

Ε.Π.Μπ. προς Elliott Coues, που η ίδια έχει χρονολογήσει “μεταξύ 1886 και 1887”. “The Canadian Theosophist”” Νοέμ. -Δεκεμ. 1984, σ. 116.

[19]

“Αναμνήσεις”, σ. 54-55

[20-23]

Από το ίδιο, σ. 59, σ. 60, σ. 62, σ.64.

[24]

Γράμμα της 29ης Μαϊου 1887, που παρατίθεται από τον Kirby van Mater στο βιβλίο του“Τα Κείμενα της Μυστικής Δοξασίας”, Sunrise, Νοέμβ. 1975, σ. 60.

[25]

Keightly, B., “Η συγγραφή της Μυστικής Δοξασίας” στο “Αναμνήσεις”, σ. 78.

[26]

Keightly, B., στις “Αναμνήσεις”, σ. 79. Απευθυνόμενος στο Συνέδριο της Θ.Ε. του Αντγιάρ, τον Δεκ. 1890, αποκάλυψε ότι “αυτό που θα ήταν τώρα ο 3ος τόμος επρόκειτο να γίνει ο πρώτος τόμος...”

[27]

Keightly, A. “Η Συγγραφή της Μυστικής Δοξασίας” στο “Αναμνήσεις”, σ. 84.

Η Μάριον Μιντ στη βιογραφία της Κυρίας Μπλαβάτσκυ, 1980, σ. 380, σημειώνει “Πράγματι, κάθε άνθρωπος που ήρθε σε επαφή με την Κυρία Μπλαβάτσκυ κατά τη διάρκεια της συγγραφής της “Μυστικής Δοξασίας” φαίνεται πως έβαλε τα δυνατά του για να αναφερθεί στην περίεργη έλλειψη βιβλίων αναφοράς”. Πραγματικά τους είχε κάνει μεγάλη εντύπωση.

[28]

Αντίτυπο του Harte, με την σημείωση 20 Οκτ. 1888 στο εσώφυλλο, που τώρα βρίσκεται στην Συλλογή του Μπόρις ντε Ζιρκόφ της Βιβλιοθήκης Όλκοτ, Wheaton, και που προγηγουμένως ανήκε στην Blavatsky Association του Λονδίνου. Η σημείωση έχει μεταγραφεί στην εξαντλητική παρουσίαση του ντε Ζιρκόφ αναφορικά με τη συγγραφή της “Μυστικής Δοξασίας” , Επαναγέννηση της Αποκρυφιστικής Παράδοσης” (Θεοσοφικός Εκδοτικός Οίκος, Αντγιάρ, 1977,

σ. 1). Αντίτυπο της δεύτερης έκδοσης με ημερομηνία 7 Δεκ. 1888 που δωρίστηκε “στη Βιβλιοθήκη του Αντυάρ από τον πιο αφοσιωμένο και ταπεινό υπηρέτη της, την Ε.Π.Μ.” υπάρχει στα αρχεία του Αντυάρ.

[29]

“Αναμνήσεις”, σ. 72

[30]

Evening Telegram της Ν. Υόρκης”, 30 Ιουνίου 1888, “Λέξεις με Φτερά”.

[31]

Pall Mall Gazette, 25 Απρ. 1889, σ. 3, “Ανάμεσα στους Αντέπτ”.

Είναι ένα πολύ παράξενο βιβλίο, είπα μάλιστα στον καθηγητή Χάιζενμπεργκ, συνάδελφό μου φυσικό, να πάρει ένα αντίτυπο και να το έχει στο γραφείο του. Τον παρότρυνα να το μελετά όταν δυσκολεύεται με κάποιο πρόβλημα. Η παραδοξότητα αυτού του βιβλίου μπορεί να τον ξεκουράσει ή ίσως να τον εμπνεύσει... Για παράδειγμα, να κάτι που είπε η Ε.Π.Μ. που μου κίνησε την περιέργεια και εκπλήσσομαι για το πόσο στενή σχέση έχει με τη σύγχρονη φυσική:

“Αυτό αρκεί για να δείξει πόσο παράλογη είναι η ταυτόχρονη αποδοχή της αδιαιρετότητας και της ελαστικότητας του ατόμου. Το άτομο είναι ελαστικό, άρα το άτομο είναι διαιρετό και πρέπει να αποτελείται από μόρια ή υπο-άτομα. Κι αυτά τα υπο-άτομα; Είτε είναι μη ελαστικά και σε αυτήν την περίπτωση δεν παρουσιάζουν δυναμική σημασία ή είναι επίσης ελαστικά.. Οπότε, και αυτά υπόκεινται σε διαιρετότητα. Κι αυτό ισχύει επ' άπειρον. Όμως, η άπειρη διαιρετότητα των ατόμων ανάγει την ύλη σε απλά κέντρα δύναμης δηλαδή αποκλείει την πιθανότητα αντίληψης της ύλης σαν ένα αντικειμενικό υλικό”.

Υπάρχουν πολλές σημαντικές διατυπώσεις που έχει κάνει που τις βρίσκω ενδιαφέρουσες”.

                                                                       Άλμπερτ Αϊνστάιν για τη “Μυστική Δοξασία”, 1935.

© blavatsky.gr 
Επιτρέπεται η αντιγραφή αποσπασμάτων υπό τον όρο ότι δεν γίνονται αλλαγές, δεν προστίθενται λέξεις ή εικόνες και ότι η πηγή αναγράφεται πλήρως και σωστά.