Στο Κλειδί της Θεοσοφίας, η συγγραφέας του, Ε.Π.Μ., απαντώντας σε ποικίλες ερωτήσεις αναφέρεται και στο θέμα του ασκητισμού. Συγκεκριμένα διαχωρίζει εκείνο που θα πρέπει να ακολουθεί ένα απλό μέλος ή ένας νεόφυτος της Εσωτερικής Διδασκαλίας από εκείνο που θα πρέπει να εφαρμόζει ο μυημένος και ο αποφασισμένος να ελέγξει τον ανθρώπινο εαυτό του.
Όπως η συγγραφέας αναφέρει, "το πρώτο πράγμα που διδάσκονται τα μέλη .... είναι η αληθινή άποψη για τις σχέσεις, που υπάρχουν ανάμεσα στο σώμα, το φυσικό κάλυμμα, και τον εσωτερικό, τον πραγματικό άνθρωπο. Τους εξηγούν και τους αποδεικνύουν τη συνάφεια και την αμοιβαία αλληλεπίδραση, που υπάρχει ανάμεσα στις δύο όψεις της ανθρώπινης φύσης, κι έτσι γρήγορα εμβαθύνουν στην υπέρτατη σημασία του εσωτερικού ανθρώπου συγκριτικά με το σώμα, το εξωτερικό περίβλημα. Τους διδάσκουν ότι ο ανόητος και τυφλός ασκητισμός είναι τρέλλα. Ότι... ό,τι κάνουν οι Ινδοί φακίρηδες και οι ασκητές της ζούγκλας, που κόβουν, καίνε και τυραννούν το σώμα με τον πιο σκληρό και απαίσιο τρόπο, είναι απλούστατα αυτοβασανισμός για εγωιστικούς σκοπούς, για την ανάπτυξη δηλαδή της θέλησης. Οι προσπάθειες αυτές είναι ολότελα ανώφελες για την προώθηση της πραγματικής πνευματικής ή θεοσοφικής εξέλιξης." Και συνεχίζει στην επόμενη παράγραφο να λέει ότι την άσκηση θα πρέπει "να τη χρησιμοποιούμε με νοημοσύνη, με σοφία και όχι τυφλά και ανόητα. Σαν τον αληθινό αθλητή, που προπονείται και ετοιμάζεται για ένα μεγάλο αγώνα, και όχι σαν τον φιλάργυρο, που πεθαίνει της πείνας, για να ικανοποιήσει το πάθος του για το χρήμα."
Η άσκηση, κυρίως η ηθική, αποτελεί ένα από τα κυριώτερα μέσα επίτευξης της πνευματοποίησης. Ο αντίστοιχος όρος στα σανσκριτικά είναι τάπας και σημαίνει τη φωτιά, την πυράκτωση και επομένως έχει την έννοια του εξαγνισμού και της κάθαρσης.
Η άσκηση είναι μια πράξη που γίνεται συνειδητά από τον άνθρωπο με σκοπό να αναπτύξει τη θέλησή του και έτσι να ελέγξει την αισθησιακή του φύση. Η άσκηση για να έχει αποτελέσματα θα πρέπει να είναι σταθερή, τακτική και για όσους επιδιώκουν άμεσα αποτελέσματα, αδιάλειπτη. Η πρακτική εξαρτάται κυρίως από τη συνειδητοποίηση του ασκούμενου, ο οποίος αποφασίζει και γνωρίζει για ποιόν λόγο την επιδιώκει και την εφαρμόζει. Αν ο διακαής πόθος του μαθητή είναι η πλήρης πνευματοποίηση και η λύτρωση από τον τροχό της επίγειας ζωής, τότε η άσκηση είναι τρόπος και σκοπός ζωής και δεν υπάρχει τίποτα άλλο εκτός από την ασκητική. Αν ο αναζητητής είναι ένας απλός νεόφυτος ο οποίος αφυπνίζεται στα μυστικά της εσωτερικής ζωής, τότε η άσκηση γι'αυτόν είναι απλή και περιστασιακή που όμως, μπορεί να γίνεται πιο συχνή και πιο έντονη τόσο όσο ο ίδιος αναπτύσσει την έφεσή του προς τα πνευματικά.
Ο άνθρωπος είναι μια μονάδα με νοημοσύνη και συνειδητότητα που προσπαθεί να κυριαρχεί τη ζωώδη φύση της. Είναι ένα ανάτυπο των Συμπαντικών δυνάμεων, με λανθάνουσες πνευματικές και νοητικές δυνατότητες, τις οποίες θα αποληθαργήσει μέσω διαδοχικών επαναγεννήσεων και μυήσεων και μέσω αναγκαστικής ή εκούσιας μαθητείας, έως ότου κατακτήσει όλα τα στάδια της εξελικτικής κλίμακας.
Μαθητεία είναι η απόκτηση γνώσεων και εμπειριών μέσω μιας διαρκούς συμμετοχής στα πράγματα της εκδηλωμένης φύσης με σκοπό τη διαδοχική ενεργοποίηση των ληθαργημένων αρχών. Για την πραγματοποίηση, λοιπόν, αυτής της ενεργοποίησης χρειάζεται ένας τρόπος και αυτός είναι η άσκηση. Το σύνολο των πειθαρχιών-πράξεων που πραγματοποιούν την ενεργοποίηση των λανθανουσών πνευματικών και ανώτερων νοητικών δυνάμεων του ανθρώπου, λέγεται ασκητισμός.
Η προσωπική ζωή αποτελείται από ένα σύνολο πράξεων και μέσω αυτών το άτομο εξελίσσεται. Όμως η άσκηση με την έννοια του ασκητισμού, είναι εκείνη η πράξη που γίνεται αυτόβουλα και συνειδητά από τον άνθρωπο, όταν αρχίζει να υποψιάζεται την εσωτερική πραγματικότητα και τον υπαρξιακό σκοπό του. Τότε ο άνθρωπος αναζητά έναν τρόπο ζωής και μια μέθοδο που θα διευκόλυνε και θα επιτάχυνε την πορεία του προς την πνευματική συνειδητότητα.
Η άσκηση, λοιπόν, που επιδιώκει τον έλεγχο των αισθήσεων, είναι ο τρόπος μέσω του οποίου ο αναζητητής προσεγγίζει τον εσωτερικό του εαυτό. Ο βαθμός προσέγγισης αντιστοιχεί στον βαθμό συνειδητότητας και το τελευταίο προσδιορίζει και τον βαθμό μύησης. Έτσι διαμορφώνεται η κλίμακα της συνειδητότητας της οποίας κάθε αναβαθμίδα είναι ένας βαθμός συνειδητότητας, αντιστοιχεί σε μια ενεργοποιημένη αρχή από τις Επτά και σε ένα είδος ζωής. Αυτή η κλίμακα είναι ως ακολούθως:
- Ντυάνι Βούδδας: στο στάδιο αυτό η μονάδα διερχόμενη όλη την κλίμακα, έχει αναπτύξει όλες τις εγγενείς δυνάμεις της, από εκείνη του απλού ανθρώπου έως την υψίστη του άτμα. Είναι ένας Ουράνιος Βούδδας ή Βούδδας του Διαλογισμού. Έχει κατακτήσει την υψίστη βαθμίδα της Νοητικής Εξέλιξης.
- Ντυάνι Βοδισάττβα: στο στάδιο αυτό η μονάδα έχει αναπτύξει τις εγγενείς δυνάμεις του μπουντικού πεδίου. Ο Βοδισάττβα είναι ο Διαλογιζόμενος του οποίου η ουσία έχει μετατραπεί σε μπόντι, δηλαδή σοφία και ενεργό νοημοσύνη.
- Υπεργήινος Βοδισάττβα: στο στάδιο αυτό η μονάδα μετατρέπεται σε Ανώτερο Εγώ και ελέγχει τις δυνάμεις του Μάνας.
- Επίγειος ή Μανουσύα Βούδδας: είναι η μονάδα που κυριαρχεί τις αστρικές δυνάμεις, δηλαδή το κατώτερο μάνας-κάμα και επομένως το φυσικό σώμα.
- Άνθρωπος: είναι η μονάδα που κυριαρχεί τη ζωώδη φύση της. Έχει λανθάνουσες νοητικές και πνευματικές δυνατότητες τις οποίες πρόκειται να αναπτύξει, εφόσον ο στόχος είναι να αναρριχηθεί στην κορυφή της κλίμακας.
Στον τελευταίο βαθμό, αυτόν της ανθρωπότητας, διαμορφώνεται μια κλίμακα προοδευτικής ανάπτυξης της πνευματικότητας που αντιστοιχεί σε βαθμούς μύησης, από τον πρώτο έως τον έβδομο. Η κλίμακα της ανθρώπινης μύησης περιλαμβάνει από επτά έως και δέκα βαθμούς, κάθε δε βαθμίδα αντιστοιχεί σε μια διεύρυνση συνειδητότητας και απαιτεί ένα είδος ασκήσεων για να κατακτηθεί.
Το σύνολο των ασκήσεων για την επίτευξη της διέυρυνσης της ατομικής συνειδητότητας και ο σταθερός τρόπος εφαρμογής τους, ονομάζεται ασκητισμός. Ο ασκητισμός είναι ο τρόπος μέσω του οποίου ο ασκούμενος-πιστός προσεγγίζει τον εσωτερικό του εαυτό και στη συνέχεια τον Παγκόσμιο Εαυτό. Αυτή η προσέγγιση πραγματώνεται προοδευτικά και εξαρτάται αφενός από τη διακαή ή όχι επιθυμία του ασκούμενου να αποστασιοποιηθεί από τα αισθησιακά και να προσχωρήσει στα πνευματικά και αφετέρου από τη σταθερή και αδιάλειπτη εφαρμογή των ασκήσεων, που επιδιώκουν τον αισθησιακό έλεγχο του αστρικο-φυσικού σώματος.
Στους πρώτους βαθμούς μύησης, δηλαδή πρώτο και δεύτερο, ο ασκούμενος καθώς βρίσκεται στα πρώτα βήματα συνειδητοποίησης του υπαρξιακού του σκοπού και περισσότερο αμφιβάλλει και αμφισβητεί παρά πιστεύει, αρκείται σε μικρές ασκήσεις όπως εκείνες της διατροφής, του καθαρισμού και μιας μικρής αισθησιακής εγκράτειας. Ενώ από τον τέταρτο βαθμό μύησης και πάνω, ο ασκούμενος που είναι πια μαθητής ενός Δασκάλου ή είναι ο ίδιος Δάσκαλος, ακολουθεί μια άλλη τακτική πειθαρχίας δηλαδή ασκητισμού, που τον οδηγεί ή τον έχει ήδη οδηγήσει σε ανώτερα στάδια συνειδητότητας.
Υπάρχει, θα λέγαμε, μια παρεξήγηση ανάμεσα στους νέους αναζητητές, οι οποίοι νομίζουν ότι με λίγες ασκήσεις νηστείας, χαλάρωσης και μάντραμς μπορούν να λυτρωθούν από τις γήινες επαναγεννήσεις. Υπάρχουν επίσης οι αναζητητές οι οποίοι δεν θέλουν να απαρνηθούν καμία τους ευχαρίστηση και όμως θέλουν να έχουν το δικαίωμα πρόσβασης σε πνευματικά επίπεδα. Και αναρωτιέμαι μπορεί "ο άνθρωπος να υπηρετεί δύο κυρίους", δηλαδή και το σώμα και το πνεύμα; Αναμφισβήτητα όχι. Το ένα θα πρέπει να θυσιαστεί στο άλλο, δηλαδή το κατώτερο στο ανώτερο ή το αντίθετο.
Όταν πρόκειται για τους νεόφυτους των Εσωτερικών Διδασκαλιών, σε αυτούς που πρωτοανακοινώνεται η Θεοσοφική διδαχή και είναι άτομα που πρωτοπερπατούν στην ατραπό της μύησης, οι καινούριες ιδέες που δέχονται, έρχονται μοιραία σε προσωρινή αντίθεση με όσα πίστευαν και έπρατταν έως την ώρα της πρωτοβάθμιας μύησής τους. Αυτά τα άτομα δεν είναι σε θέση να ακολουθήσουν μια αυστηρή πειθαρχία, τουλάχιστον προς το παρόν.
Η διεύρυνση της συνειδητότητας, όμως, απαιτεί μια θυσία των δεδομένων της προηγούμενης και κατώτερης συνειδητότητας. Και αυτή τη θυσία άλλοι είναι διατεθιμένοι να την κάνουν και άλλοι όχι. Η προσωπική βούληση αποφασίζει και ενεργεί, για τούτο και υπάρχει μεγάλη ποικιλία απόψεων, πράξεων και βαθμών συνειδητότητας. Οι νεόφυτοι, που είναι οι ερευνητές της μυστικής ατραπού, αυτοί, δεν είναι απαραίτητο να ακολουθούν μια μέθοδο αυστηρής ασκητικής. Πράττουν μόνον εκείνα που μπορούν. Ο δρόμος της αυστηρής πειθαρχίας είναι για τους πνευματικά συνειδητοποιημένους, για εκείνους που με δική τους επιλογή και απόφαση, παίρνουν το μονοπάτι της ασκητικής, τον δρόμο που τους φέρνει στα πόδια του Διδασκάλου.
Ένα άλλο επίσης ερωτηματικό που απασχολεί σοβαρά τους αρχάριους, είναι το πώς ένας πνευματικός άνθρωπος ή ένας Δάσκαλος ζει ανάμεσά μας, δίχως να ασκητεύει. Ή γιατί ένας ασκητής κρυμμένος στη σπηλιά του δεν είναι οπωσδήποτε και πνευματικός δάσκαλος.
Στο πρώτο απαντώ ότι ο πνευματικός άνθρωπος ή ο Διδάσκαλος έχει κατακτήσει την πνευματική του συνειδητότητα με προσωπικό μόχθο και ασκητισμό σε προηγούμενες σαρκώσεις, πλανητικούς γύρους και μανβαντάρα. Τα Πνευματικά Όντα που βρίσκονται στην ανθρωπότητα ως Διδάσκαλοι και υψηλόβαθμοι μυημένοι, είναι Μονάδες που έχουν κατακτήσει βαθμούς πνευματικής συνειδητότητας σε προηγούμενους κύκλους ανθρώπινης ζωής και σήμερα ως μέλη της Πνευματικής Ιεραρχίας υπηρετούν το Σχέδιο της Εξέλιξης στη σύγχρονη ανθρωπότητα. Ανάμεσά τους βρίσκονται και μερικές ανθρώπινες ψυχές, που κατόρθωσαν να ανέβουν σε κάποιες βαθμίδες της Συνειδησιακής Κλίμακας σε τούτη τη σύγχρονη άλυσο της ανθρωπότητας.
Επίσης, τα πνευματικά αυτά άτομα είναι εκ γενετής αγνά και ευφυή και έχουν μια έμφυτη εγκράτεια. Διακρίνονται από τους υπόλοιπους, όχι επειδή το επιδιώκουν, αλλά επειδή είναι οχήματα πνευματικής συνειδητότητας και σοφίας, που ακτινοβολούν γύρω τους. Η συμπεριφορά τους εμφανίζει μια ισορροπία και ένα μέτρο, όσο αντίξοες κι αν είναι οι περιστάσεις της γήινης ζωής τους. Το κυριότερο δε χαρακτηριστικό τους είναι η πνευματικότητα και η σταθερότητά τους στην πραγμάτωση του πνευματικού στόχου, δηλαδή η ανιδιοτελής υπηρεσία τους προς την ανθρωπότητα. Δεν παρεκλίνουν του πνευματικού στόχου όσο δελεαστικές κι αν είναι οι προσφορές των ανθρωπίνων πειρασμών.
Ο σύγχρονος ασκητής είναι ο άνθρωπος που προσπαθεί να κατακτήσει πνευματική συνειδητότητα και να αναρριχηθεί σε κάποιες βαθμίδες της Εξελικτικής Κλίμακας. Αυτός είναι ο μελλοντικός πνευματικός δάσκαλος της ανθρωπότητας, αυτής ή μιας άλλης μελλοντικής, και αυτό εξαρτάται από την επίτευξη των προσπαθειών του. Είναι, λοιπόν, στο πεπρωμένο του καθενός εξ ημών να περπατήσουμε την ατραπό της ασκητικής, κάποια στιγμή, όταν και εφόσον εμείς οι ίδιοι το αποφασίσουμε. Αυτό δε θα γίνει είτε μεμονωμένα είτε ομαδικά. Μεμονωμένα, δηλαδή ατομικά, αποφασίζουμε τον συστηματικό έλεγχο των αισθήσεων, επειδή οι αισθήσεις είναι τα όργανα του αστρικού-φυσικού πεδίου. Για να εισέλθουμε στο ανώτερο νοητικό και πνευματικό επίπεδο, θα πρέπει να απενεργοποιήσουμε τα κατώτερα και να ενεργοποιήσουμε τα ανώτερα όργανά μας, τα πνευματικά. Αυτό στην ανθρώπινη διάλεκτο λέγεται ασκητισμός.
Αν τώρα θέλουμε να ακολουθήσουμε την ατραπό την ανθρωπότητας, που είναι ο δρόμος των πολλαπλών επαναγεννήσεων, δοκιμασιών και ομαδικών μυήσεων, τότε μπορούμε να φθάσουμε ομαδικά στον τελικό σκοπό της ύπαρξης. Σ'αυτή την περίπτωση η αυστηρή άσκηση δεν είναι απαραίτητη. Το μόνο απαραίτητο είναι ο άνθρωπος να ακολουθεί το ηθικό αρχέτυπο της εκάστοτε περιόδου και να επιλέγει σταθερά το καλό από το κακό, δηλαδή αυτό που υπηρετεί το σύνολο και την ανώτερη ηθική και να αποφεύγει το προσωπικό και το ηθικά διεστραμμένο. Αν αυτό δεν ακολουθηθεί, τότε, στο τέλος της αλύσου, ο άνθρωπος που αρνήθηκε να συντονιστεί με τις αρχές της εξελισσόμενης ανθρωπότητας, παραμένει πίσω χάνοντας έτσι την ευκαιρία να περάσει σε άλλα στάδια συνειδητότητας υψηλότερα από τα προηγούμενα.
Ο ασκητισμός είναι ένα σύνολο εφαρμογών μέσω των οποίων ο ασκούμενος ελέγχοντας τις αισθήσεις και τις προσκολλήσεις, διέρχεται σε μια ανώτερη και πνευματικότερη κατάσταση συνειδητότητας. Η τεχνική αυτή έχει δοθεί από τα Όντα της Πνευματικής Ιεραρχίας στην ανθρωπότητα, μέσω όλων των θρησκευτικών και μετα-φυσικών συστημάτων και μυήσεων. Στα πρώτα του βήματα, ο ασκητισμός ασχολείται και με το φυσικό σώμα, επειδή αυτό είναι η έκφραση των νοητικο-συναισθηματικών δυνάμεων, αλλά ο ανώτερος ασκητισμός προτρέπει κυρίως στην ανάπτυξη των ανώτερων νοητικών και πνευματικών δυνάμεων, μέσω ορθής γνώσης, διαλογισμού, ευλάβειας και θυσίας.
Για τη Σύγχρονη Θεοσοφία, ο ασκητής θα πρέπει να εφαρμόσει τις έξι αρετές ή τα έξι Παραμίτας, που είναι:
- 1. Φιλανθρωπία και απρόσωπη αγάπη.
- 2. Αρμονία σε λόγο και πράξη, συνέπεια.
- 3. Γλυκειά υπομονή, ανεκτικότητα.
- 4. Αποστασιοποίηση και από τη χαρά και από τον πόνο, κατάκτηση της πλάνης
- 5. Απτόητη ενέργεια που μάχεται για την υπερβατική Αλήθεια, ζήλος.
- 6. Διαλογισμός.
Αυτά τα προηγούμενα έξι, οδηγούν στις επόμενες κατακτήσεις: - 7. Σταθερότητα στον σκοπό.
- 8. Ενόραση.
- 9. Σοφία, που μετατρέπει τον άνθρωπο σε γιό των Ντυάνι.
- 10. Φώτιση.
Στο Βιβλίο ΙΥ του Κιουτί, στο Κεφάλαιο "οι Νόμοι των Μαθητών", μαθαίνουμε ότι οι αναμενόμενες ποιότητες του Μαθητή, δηλαδή του Ασκητή, ήταν οι εξής:
- Τέλεια φυσική υγεία
- Απόλυτη νοητική και φυσική καθαρότητα
- Ανιδιοτελής σκοπός, παγκόσμια φιλανθρωπία, έλεος για όλα τα έμψυχα όντα
- Αληθινή και ακλόνητη πίστη στον νόμο του Κάρμα, ανεξάρτητον από κάθε δύναμη που θα μπορούσε να επέμβει. Ένας νόμος του οποίου η ροή δεν μπορεί να σκιαστεί από κανέναν αντιπρόσωπο, ούτε να προκληθεί εκτροπή εξαιτίας προσευχής ή εξευμενιστικής εξωτερικής τελετουργίας.
- Θάρρος απτόητο σε κάθε κίνδυνο, ακόμη και στην απώλεια ζωής
- Μια διαισθητική αντίληψη για εκείνον που είναι το όχημα του εκδηλωμένου Αβαλοκιτεσβάρα ή του Πνεύματος
- Ήρεμη αδιαφορία, αλλά εκτίμηση για οτιδήποτε αποτελεί τον αντικειμενικό και διαβατάρικο κόσμο, στη σχέση του με και προς τις αόρατες περιοχές.
Όσον αφορά το σύστημα του Γιόγκα, αυτό αναφέρεται στις εξής πειθαρχίες:
1. όχι-βία # αγάπη 1. αγνότητα
2. όχι-ψέμμα # αλήθεια 2. αυτάρκεια
3. όχι-απληστία # διάκριση 3. άσκηση
4. όχι-αισθησιασμός # μέτρο 4. αυτοεπίγνωση
5. όχι-προσκόλληση # ελευθερία 5. αφοσίωση στο Ιδανικό
Η πειθαρχία είναι ο τρόπος μέσω του οποίου το κατώτερο παραδίδει τη σκυτάλη στο ανώτερο και το πνευματικότερο. Ολόκληρος ο εκδηλωμένος κόσμος, μέσα στον οποίο η ανθρωπότητα είναι μια σταγόνα στον ωκεανό του, έχει την τάση της πνευματοποίησης. Αυτό συμβαίνει, επειδή η εκδηλωμένη ζωή είναι απόρροια του Πνεύματος. Έτσι, σε οτιδήποτε υπάρχει εκδηλωμένο, η έμφυτη πνευματική του τάση το καθιστά ένα εργαλείο και ένα μέσο δια του οποίου η υπόλοιπη ατομική ζωή λαμβάνει το μερίδιό της και διαμέσου αυτού επεξεργάζεται τη δική της πνευματικότητα.
Αυτό που ονομάζεται άσκηση και ασκητισμός, είναι ο τρόπος μέσω του οποίου ανασταίνουμε τις πνευματικές μας δυνατότητες. Ενώ οι αισθήσεις είναι τα μέσα με τα οποία ερχόμαστε σε επαφή και επικοινωνία με τα πράγματα της αντικειμενικότητας, η αναχαίτιση των αισθήσεων και ο περιορισμός τους δίνει τη δυνατότητα της επαφής με την υποκειμενικότητά μας. Ο έλεγχος των αισθήσεων ή ο ασκητισμός είναι ο μόνος τρόπος να προσεγγίσουμε τον πνευματικό μας εαυτό. Είναι ένα εγχείρημα πολύ δύσκολο, επίπονο και επώδυνο, γιατί η ανθρώπινη χαρά είναι ταυτισμένη με την ικανοποίηση των αισθήσεων και κυρίως με τη διατήρηση του ανθρώπινου Εγώ. Όμως, ο ασκητισμός είναι και παραμένει το μοναδικό πέρασμα προς την πνευματική ευδαιμονία.
